Sau gần một năm bỏ bê thì hôm nay tui đã quay lại với blog này, hy vọng đỡ ăn hại hơn xưa. Một phần lý do là sau khi làm được vài bài đầu tiên thì anh Dũng “đô-thị” vời qua dịch-viết với blog của ảnh nên tui cũng mám danh mà nhảy qua đó cho sang. Ngặt nỗi cái kiểu bên ấy thì khó mà nhố nhăng được nên đôi khi cũng cảm thấy kìm nén lắm ạ. Cho đến mấy hôm vừa rồi tui mới đánh một chuyến lên vùng đông Bắc để tham quan một cái gallery tại Newcastle; hình chụp thì nhiều quá mà chẳng lẽ mỗi ngày post một tấm để câu view thì biết đến khi nào mới xong thế nên đành dồn vào bài này câu luôn một thể vậy. 😀

Newcastle, chắc không phải ai cũng biết, mà thực ra qua đây tui mới biết chứ trước giờ đâu có biết, có tên đầy đủ trên bản đồ là Newcastle-upon-Tyne, tức là thành phố Newcastle bên dòng sông Tyne. Kiểu đặt tên thành phố này khá thông dụng ở Anh, ví dụ như Burton-upon-Trent chẳng hạn; suy ra nếu áp dụng ở VN thì ta sẽ có Nha Trang-trên-Cái, Huế-trên-Hương… nghe như thằng Huế đè con Hương vậy hờ.

Trở lại với Newcastle, đây là một thành phố cảng mà nếu xuôi dòng chừng 10km là ra đến biển phía đông của nước Anh. Vì có cảng nên nó giàu, trong lịch sử mà giàu thì đồng nghĩa với nhiều di sản, đi vào khu trung tâm sẽ thấy nhà cổ quy mô hoành tráng chứ không quê mùa như nơi tui ở vốn là một thành phố chế tạo thép nên “di sản” nhiều khi là mấy nhà máy hay xưởng thủ công như cái lò gạch ở làng Vũ đại thôi :(. Newcastle tiền bạc có dư dả hơn nên chừng 20 năm gần đây bọng hắng đầu tư rất mạnh vào các công trình tái phát triển khu trung tâm, mà The Baltic Centre for Contemporary Art là một trong số đó.

đây, gallery đó đây:

image

The Baltic trước đây là một nhà máy sản xuất bột nằm cạnh bờ Nam sông Tyne, hoạt động từ năm 1950 đến 1981. Năm 1994 kiến trúc sư Dominic Williams thắng giải cuộc thi thiết kế để cải tạo nhà máy thành một gallery, nhấn mạnh các giải pháp tiết kiệm năng lượng. Công trình hoàn thành năm 2002, tiêu tốn 46 triệu bảng Anh từ nguồn xổ số quốc gia, ngân sách thành phố và một vài tổ chức nghệ thuật.

4 tháp chế biến bột được giữ lại ở bốn góc để ổn định cấu trúc và bố trí cầu thang, thang máy, nhà vệ sinh và hệ thống điện nước, điều hòa. Hàng cột chịu lực chạy vòng quanh nên ở giữa là không gian rỗng, có thể thay đổi linh hoạt tùy theo yêu cầu trưng bày. Nếu ngày xưa nơi đây chế biến bột thì ý đồ về một cái “art factory” cũng tương tự: các vật liệu được chuyển đến, sáng tác, vận chuyển, và trưng bày tại một nơi.

Hình chụp từ bờ Bắc, do đi lố xe buýt nên phải cuốc bộ ngược lại lol. Ngay cạnh nó là cầu đi bộ dây văng, Millennium Bridge, cũng là một dự án trong chiến lược tái phát triển của thành phố.

image

Từ trên cầu dòm qua phải, hôm đó gió giật đùng đùng nên nó lắc y như cầu nhà mình. 😀
image

Hình trên là một ví dụ cho thấy cách xử lý một công trình hiện đại để có thể vừa tôn trọng cảnh quan lịch sử, vừa thể hiện được tiến bộ công nghệ: khung và dây văng của cầu đi bộ tương xứng với  Tyne Bridge ở đàng xa, tương xứng về hình khối chứ không phải sao chép.

Vừa qua cầu, nhìn bên trái là lối vào chính ở mặt Tây tòa nhà với vật liệu kính và nhôm:
image
Nhìn hình này có thể nhận ra cách người ta xử lý không gian giữa một tòa nhà lịch sử và khu nhà ở hiện đại bên cạnh:

– Các khối nhà ở màu trắng có độ cao tương đương tòa nhà Baltic;

– Phần ban công của khối nhà ở cũng là dãy ô vuông xếp theo chiều dọc, giống với mặt kính khung nhôm của The Baltic;

– Phần sơn trắng mô phỏng các tháp bột (gạch vàng);

– Tầng thượng các khối nhà này cũng là những hộp kính với độ cao tương đương với khu vực ngắm cảnh cùa The Baltic.

– Các khối nhà thấp so le sử dụng cùng gạch màu vàng, tránh xây cả một khối to làm áp đảo cái gallery.

Thực tình tui vẫn thích chụp một tấm mà tòa nhà gallery này không phải chen chúc với những công trình khác, nhưng trong thực tế thì do những hạn chế về sở hữu, tài chính mà các bên phải nhượng bộ lẫn nhau thì thái độ cân nhắc như này vẫn tốt hơn là ngạo mạn kiểu đầu tôm như bọn Vincom nha.

Lối vào tòa nhà, vật liệu ốp hai bên tường là thép Corten.

image
đây là loại thép có bề mặt trông giống như bị gỉ, chỉ khác với gỉ thiệt là khi sờ tay vào hay bị ướt thì không có lem luốc ra. Một đặc điểm nữa là loại thép này không cần sơn phết gì hết nên cứ để mốc meo thế thôi.

Loại thép này khá được ưa chuộng ở Anh vì nó dễ hòa hợp với những không gian cổ kính, gợi nhớ đến quá khứ phát triển công nghiệp, và nếu kết hợp với kính thì vẫn thể hiện tốt tính đương đại. Vật liệu này cũng hay được sử dụng trong các công trình điêu khắc công cộng, vd như tượng Angel of the North ở cửa ngõ phía Nam Newcastle:angel of the north

Nhìn thấy từ xe bus tui lại nhớ đến tượng Gundam ở Tokyo:

gundam

Gundam rõ cool hơn hẳn; nhiều khi thấy bọn Anh này bảo thủ bỏ mệ…

Bước vào trong, khách tham quan sẽ phải đi qua một lối đi lát đá đen, trần ốp nhôm tấm. Như mấy đứa teen là tụi nó sẽ ngửa cổ tự sướng với cái trần này nè. Trần thấp nhưng lớp nhôm phản chiếu làm nó cao gấp đôi, lại hút được tầm nhìn về phía quầy tiếp tân.
image
Bên trái là shop lưu niệm, phải là café:
image
Phía trên là tầng lửng làm quán bar:
image
Không biết buổi tối khi set up bàn ghế và đèn đóm đầy đủ thì thế nào, lúc này thì thấy mấy quả đèn tròn hơi vô duyên.
image
Cả diện tích này thực ra là phần mở rộng của tòa nhà khi cải tạo, trần nhà được cố ý làm thấp để không che lấp tầm nhìn về công trình chính.
Chuyện là nhằm phục vụ cho Visual Arts Year năm 1996, khi đó công trình cải tạo chưa hoàn thành, thì Dimonic Williams được giao nhiệm vụ thiết kế một cái café phục vụ cho khu vực triển lãm tạm thời ở đây. ý tưởng ban đầu là khi tòa nhà hoàn thiện thì cấu trúc này sẽ được di chuyển lắp đặt trên phần mái để làm nhà hàng. Tuy nhiên do những hạn chế về tài chính và thời gian mà ý tưởng này không thực hiện được mà họ xây mỗi vị trí một thiết kế riêng.

đi đến dãy bậc thang cuối lối đi, khách tham quan tiếp tục bước qua một khu vực lợp mái kính, có thể nhìn thấy toàn bộ mặt phía Tây tòa nhà với khu vực quan sát ở trên cùng, 3 cái thang máy ở giữa, hai bên là 2 tháp chế biến bột. Nhà vệ sinh và thang bộ nằm trong tháp bên phải của hình.
image
Cùng vị trí với ảnh trên nhưng nhìn ngược ra cửa thì thấy thế lày:
image

đàng sau bức rèm trong hình chính là cái bar ở tầng lửng.
Còn đây chụp 3 cái thang máy lợp kính, khách có thể nhìn ra phía sông hoặc ngược vào trong công trình.

image
Khoảng giữa thang máy và cái tháp, chụp ngược lên:
image

Nhìn ra hành lang phía bờ sông sẽ thấy tác phẩm Blake in Gateshead:

wpid-20130324_141550.jpg

đây là tác phẩm chiếu sáng do Jaume Plensa lắp đặt năm 1996, cùng năm với Visual Arts Year. Nó là cái đèn laser chiếu thẳng lên trời như vầy:

blake in gateshead

Cầu thang bộ, dưới sàn và trần trên cùng lắp kính nên nhìn qua lan can thấy nó sâu hút thế lày, dụng ý nghệ thuật là để đứa nào mặc váy đứng đây sẽ lộ hàng ngay : ))
image

image
Tầng 2 có cái tầng lửng làm khu hành chính, cũng là nơi làm việc của các nghệ sỹ.
Thích cái thang xoắn này:
image
Phía dưới làm nơi vui chơi cho trẻ em, cũng là nơi nghỉ ngơi tán dóc của nhân viên vì thời Sune Nordgren (curator người Thụy điển) còn làm quản lý ở đó ổng không cho phép nhân viên ăn uống trên văn phòng.

ảnh chụp ở tầng dưới, nhìn về mặt kính phía đông:
image

Các tầng trưng bày đều lót sàn bằng gỗ thông Thụy điển. ở mặt kính phía đông nhìn ra ngoài là sân sau của công trình, nơi mấy xe chở hàng có thể chạy xuống tầng hầm, từ đây các tác phẩm có thể được chuyển lên trên theo hệ thống thang máy nằm trong một cái tháp bột phía bên trái hình. Vào thời điểm hoàn thành thì đây là cái thang máy chuyển hàng lớn nhứt châu âu, giờ còn nhứt không không biết. 😀

Từ vị trí đó nhìn lên phía sau là tầng lửng văn phòng:

image

Bức tường bên phải dán đầy mấy cái storyboards trông rất artsy, đứng ở đây làm tấm mugshot cũng được nâng tầm lắm lol.

Một góc thư viện, cùng tầng 2:

image
Cũng ở mặt kính phía đông, lên tầng 3 sẽ nhìn rõ được cái mái che bằng vật liệu polyester phủ pvc, kích thước 19mx8m :
image
Tấm này có thể trượt trên đường ray đặng tùy theo yêu cầu ánh sáng triển lãm mà có thể che lại toàn bộ mặt đông của tòa nhà từ tầng 1 đến tầng 3. Nhìn từ ngoài:

sail

Nhà máy này lúc trước có 2 lớp, cách nhau chừng 2.5m. Sau khi cải tạo thì lớp trong được bóc hết ra, còn lại mấy cái cột là dấu vết.
image
Tầng 3 dành cho những triển lãm không gian kín. Diện tích trưng bày tầng 3 và 4 khoảng 750 m2. Khu vực triển lãm người ta không cho chụp hình nên có mấy tấm tui chôm từ tạp chí:

level 3 inter Tầng 4, góc đông bắc tòa nhà có một cái sân ngắm cảnh. Dòm qua phải là thấy cận cảnh mặt Bắc của tòa nhà. Vị trí này ở các tầng dưới dùng làm nơi đào tạo và sáng tác.

image

năm 2000  Jenny Holzer đã trình diễn tác phẩm Truisms của bả ở đây, đang trong quá trình xây dựng nên vẫn còn mấy cái cần cẩu:

Truisms

Nhìn ra phía bờ sông, cũ và mới rất nhịp nhàng cân xứng:

wpid-20130324_145158_LLS.jpg Tầng 4 là tầng có không gian triển lãm có trần cao nhứt, dành cho các tác phẩm kích thước lớn. Dọc trên trần là 2 dãy kính để tận dụng ánh sáng tự nhiên.

level 4 inter
Dominic Williams thừa nhận cảm hứng cho đồ án cải tạo này đến sau khi ổng đi xem triển  lãm Unseen Images của Bill Viola tại Whitechapel Gallery (London) năm 1994. Không gian ở đó tuy cũng giới hạn nhưng đã được xử lý cho linh hoạt hơn.

Coi vài tấm hình của Whitechapel để thấy nó ảnh hưởng đến The Baltic thế nào, nhất là cái trần:

12455-50-1whitechapelwhitechapel-gallery-bochner-exhibit2Giờ thì bước vô cái viewing box ở trên cùng. Không gian này cũng được ngăn làm 2 tầng; tầng 5 là nơi ngắm cảnh, tầng 6 nhà hàng và bar.

Khách tham quan trở thành một phần trong tác phẩm nghệ thuật:

image
Này là cái Time Telescope:
image
Hình dáng như vậy nhưng nó không phải ống dòm mà là thiết bị trình chiếu video kèm tiếng động; có mấy nấc cho mình chọn từ cả ngàn năm trước C.N cho đến thời đầu thế kỷ, quay ống kính tới đâu thì video chuyển sang góc tương ứng.

Gí mặt vô kính thì thấy thế này:
image
Khu vực mở rộng bên dưới còn có tác dụng đưa lối vào công trình đến gần hơn với dòng người đi bộ, làm tăng thêm tính mời gọi. ý tưởng ban đầu của KTS là cái cầu sẽ dẫn trực tiếp đến lối vào luôn nhưng vì những giới hạn của quy hoạch nên kết quả chỉ đến đây thôi.

Xa xa cái khối nhà lợp kính là The Sage Gateshead, cũng là một trung tâm nghệ thuật nhưng chuyên về âm nhạc.

Lên tầng trên là cái bar tên Six Sense:
image
Và nhà hàng 90 chỗ ngồi, hình này view về khu trung tâm:
image
Mảng ăn uống ở đây được đầu tư khá kỹ, bởi ý đồ dành cho tòa nhà này là kết hợp kỹ thuật+nghệ thuật+kiến trúc+ẩm thực. Cả bar lẫn nhà hàng đều được xếp vào top recommendations của Newcastle, nói vậy chứ ko biết vì cái view hay vì đồ ăn lol.

ở tầng 4 mà nhìn lên qua dãy cửa kính là một cấu trúc thép để cố định nhà hàng, hình chụp từ tầng 6:
image

Cấu trúc này gợi nhớ đến giàn giáo được dùng để gia cố các bức tường khi phần ruột được rút rỗng trong quá trình cải tạo:

steel structure
Cùng thời điểm 1999, trong vòng 3 tháng sau khi tháo dỡ và trước khi bắt đầu xây lại phần ruột tòa nhà thì Anish Kapoor cho thực hiện tại đây tác phẩm Taratantara. Nhìn xa giống thép vậy chứ nó là cấu trúc rỗng bằng vải nhựa nhé:
taratantara

Lúc này 2 mặt đông và tây đã được dỡ đi để sau này lắp kính vào. Xem video để biết người ta dựng nó lên như thế nào:

Nói chung các tác phẩm trong thời gian cải tạo thường được nhắc đến như các cột mốc trong thành công của công trình. Thử nghĩ, với một khu vực vốn có chức năng sản xuất công nghiệp, bị bỏ hoang hơn chục năm và quá trình xây dựng lại cũng kéo dài thì việc định vị lại hình ảnh sớm chừng nào sẽ tốt chừng đó. Việc tính toán các chức năng tạm thời cũng quan trọng không kém dự án chính thức nhé.

Mặt khác, với chiều cao và vị trí cạnh bờ sông thì giữ lại nhà máy bột cũng chính là giữa lại ký ức của cư dân thành phố, cũng như bảo tồn góc nhìn giữa vị trí này với khu trung tâm. Bước vào The Baltic rồi sẽ thấy, The Sage kiến trúc tân kỳ và quy mô rộng hơn nhưng không gian nhạt hơn nhiều, dù việc cải tạo có thể gây tốn kém hơn, dù với con mắt của khách lạ thì tui cũng ngán cái màu gạch ở Anh lắm rồi ha.

* Viết tới đây lại nghĩ không biết số phận cái nhà máy Ba Son sẽ đi về đâu
** Cách thức bảo tồn đối với The Baltic chỉ là một trong nhiều hướng tiếp cận, quyết định thế nào tùy thuộc vào thể loại, thời đại, giá trị lịch sử, năng lực quản lý, thiết kế và… tiền.

Xem thêm các bản vẽ

tầng trệt:

ground level

tầng 1:

level 1
tầng 2:

level 2

tầng 3:

level 3tầng 6:

level 6mặt cắt ngang, nhìn theo hướng Bắc:

long crossmặt cắt ngang, nhìn theo hướng Tây:

short cross section

Tham khảo:
Phillips, Alan.Architecture today 132 (Oct 2002): 56-79.
Williams, Austin, [1959-]; Dawson, Susan.Architects’ journal216. 5 (Aug 1, 2002): 20-28,30-31.

Advertisements